ΤΑ ΖΑΓΟΡΟΧΩΡΙΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ 46 ΧΩΡΙΑ ΧΩΡΙΣΜΕΝΑ ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΕΔΑΦΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΖΑΓΟΡΙ

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΖΑΓΟΡΙ

ΔΥΤΙΚΟ ΖΑΓΟΡΙ

Η αρχιτεκτονική των Ζαγοροχωριών είναι σπουδαία και παρουσιάζει κάποιες διαφορές μεταξύ των χωριών. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα κτίσματα είναι απόλυτα ταυτισμένα με το χώρο. Έτσι, στο κεντρικό και δυτικό Ζαγόρι, όπου ο τόπος είναι τραχύς, κακοτράχαλος και φωτεινός τα χωριά είναι συνεκτικά και χτισμένα με άσπρη πέτρα, ενώ στα ανατολικά, όπου ο τόπος είναι πιο απλόχωρος είναι κάπως απλωμένα και χτισμένα από μαυρόπετρα και ξύλο.

Το ενδιαφέρον στα Ζαγοροχώρια είναι ότι το ένα βλέπει και ακούει το άλλο! Έτσι, όπως ακριβώς γίνονταν και στην αρχαιότητα με τους πύργους, το ένα χωριό στέλνει μηνύματα στο άλλο. Η οπτική και ακουστική επικοινωνία μεταξύ των χωριών εξαφανίζει την απομόνωση και εξασφαλίζει τη συνοχή μεταξύ τους. Το ένα χωριό ακούει τις καμπάνες και τα τραγούδια του άλλου και βλέπει τα σπίτια και τις εκκλησίες του. Έτσι, ο άνθρωπος νιώθει στα Ζαγοροχώρια πως είναι μέλος της κοινωνίας. Αισθάνεται ότι ανήκει και ότι συμμετέχει σε αυτήν. Σε αυτή την αίσθηση συμβάλλει εκτός από την γειτνίαση και την οπτικό – ακουστική επικοινωνία και η διαμόρφωση του εσωτερικού των χωριών. Τα σπίτια, οι δρόμοι και οι εκκλησίες είναι ταυτισμένα με το χώρο και υπακούουν στις διαταγές του ευρύτερου περιβάλλοντος. Ο χώρος είναι ανθρώπινος και αποπνέει ασφάλεια και προστασία. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα χωριά μοιάζουν με μεγάλες οικογένειες. Τα σπίτια είναι χτισμένα σε κοντινές μεταξύ τους αποστάσεις γύρω από την πλατεία και την εκκλησία, χωρίς περιττές διακοσμήσεις Πέτρινα και στέρεα σαν βράχοι στο εξωτερικό τους, πολύχρωμα και γεμάτα κεντίδια στο εσωτερικό τους. Οι εσωτερικές τοιχογραφίες των σπιτιών έγιναν από Χιοναδίτες ζωγράφους στις αρχές του 19^ου αιώνα.


Αμέτρητες εκκλησίες και μοναστήρια βρίσκονται στο Ζαγόρι. Χτίστηκαν από Ηπειρώτες μαστόρους και διακοσμούνται με θαυμάσιες αγιογραφίες. Οι Ηπειρώτες ξυλογλύπτες, οι περίφημοι ταλιαδόροι έχουν κοσμήσει τα μοναστήρια και τις εκκλησίες του Ζαγοριού με θαυμάσια ξυλόγλυπτα.

Το Ζαγόρι έχει ονομαστεί και Ελικώνας της Ηπείρου αλλά και Ελβετία της Ανατολής. Η ομορφιά του τοπίου είναι δύσκολο να περιγραφεί με λόγια και στάθηκε καθοριστικός παράγοντας για την ανάπτυξη της περιοχής. Επηρέασε τους κατοίκους σε πολύ μεγάλο βαθμό και έτσι η πνευματική ανάπτυξη και η προσφορά της περιοχής στα γράμματα είναι τεράστια. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα η Ριζάρειος Σχολή, η οποία αριθμεί 150 χρόνια συνεχούς προσφοράς στα ελληνικά γράμματα και στον ελληνικό πολιτισμό. Η σχολή ιδρύθηκε από τους Γεώργιο και το Μάνθο Ριζάρη και στελέχωσε με πλήθος αποφοίτων της την Εκκλησία την Παιδεία και την Κοινωνία.

Θα ήταν μεγάλη παράλειψη αν δεν αναφερόμασταν εκτενέστερα και στην απαράμιλλη φυσική ομορφιά του Ζαγορίου. Σε αυτή την απόμακρη γωνιά της χώρας μας έχουν συγκεντρωθεί τα ομορφότερα στοιχεία της φύσης και συνθέτουν ένα τοπίο μοναδικό. Απέραντα δάση, πεντακάθαρα ποτάμια, σπάνια είδη φυτών και ζώων ζουν σε απόλυτη αρμονία και δημιουργούν τοπία που σου κόβουν την ανάσα. Χρώματα, σπάνια γεωλογικά φαινόμενα, μεγαλοπρεπείς χαράδρες όπως του Αώου και του Βίκου και ήχοι της φύσης μαγεύουν τους επισκέπτες.
Από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της φύσης του Ζαγορίου είναι τα ποτάμια του με τα πεντακάθαρα κρυστάλλινα νερά (Βοϊδομάτης, Αώος, Ζαγορίτικος, Βάρδας) που σχηματίζονται από δεκάδες γραφικά ρυάκια και αποτελούν ιδανική επιλογή για τους λάτρεις του rafting! Αρκεί μόνο να αναφέρουμε ότι ο Βοϊδομάτης είναι ένα από τα πιο καθαρά ποτάμια της Ευρώπης!

Στο Ζαγόρι συναντιέται το νοτιότερο άκρο του κλίματος της Κεντρικής Ευρώπης με το βορειότερο άκρο του κλίματος της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου. Η συνάντηση των δύο αυτών κλιμάτων δίνει τη δυνατότητα ανάπτυξης μιας πλούσιας και σπάνιας χλωρίδας και πανίδας. Στην ποικίλη πανίδα της περιοχής συναντάμε ακόμα πολλά είδη που τείνουν να εξαφανισθούν (η αρκούδα Ursus Arktos το αγριόγιδο Chamois η βίδρα, το ζαρκάδι, ο αγριόγατος, ο λύγκας κ.α), αλλά και πληθώρα πτηνών και σπάνιων εντόμων. Το φαράγγι του Βίκου πέρα από την αισθητική του μεγαλοπρέπεια προσφέρει και μία εξαιρετική ποικιλία βοτάνων που φυτρώνουν στους γκρεμούς του. Οι περίφημοι «Βικογιατροί» γύριζαν όλη τη Βαλκανική και τη Μ. Ασία θεραπεύοντας με ακίνδυνα «ματζούνια» από τα βότανα του Βίκου.

Περισσότερα από 40 μοναδικής ομορφιάς και τεράστιας αντοχής πέτρινα γεφύρια συναντάμε σήμερα στο Ζαγόρι μονότοξα, δίτοξα και τρίτοξα (καμάρες τις λέει ο λαός), πλακόστρωτα, φτιαγμένα με πελεκημένη πέτρα, στέκονται πάνω από τα ατίθασα ποτάμια, είναι από τα ομορφότερα στολίδια του ζαγορίσιου τοπίου. Κατασκευασμένα μεταξύ 1700 και 1870, από σχιστόλιθο που δεν αποσαρθρώνεται και συνδετική ύλη από χώμα, ασβέστη, μαλλιά και… ασπράδια αυγών!

Ένας τόπος πραγματικά μοναδικός!

Γενικά

Ολόκληρο το Ζαγόρι συγκροτεί μία ιδιαίτερη γεωγραφική και πολιτιστική οντότητα. Τα 46 χωριά του, σπαρμένα σε μια ποικιλία οικοσυστημάτων μεγάλης οικολογικής αξίας, μοναδικού φυσικού κάλους και αξιόλογου επιστημονικού ενδιαφέροντος, που οριοθετούνται από το βουνό Μιτσικέλι, τον ποταμό Αώο και τους παραποτάμους του Αράχθου: Βάρδα και Ζαγορίτικο.

Ο ορεινός όγκος της Τύμφης, που οι μεγάλες κορυφές της αγγίζουν τα 2.500 μ., δεσπόζει σε όλο το χώρο, σχηματίζοντας στα Βόρεια τη χαράδρα του Αώου και στα Δυτικά το φαράγγι του Βίκου. Στους πρόποδες της, στα Ανατολικά, κυριαρχούν τα δάση κωνοφόρων και οξιάς ενώ στα Νοτιά της, ως τις πλαγιές του Μιτσικελίου, απλώνονται εκτεταμένα δάση δρυός. Ένα μεγάλο μέρος της περιοχής έχει κηρυχθεί Εθνικός Δρυμόςτο1973 (Ε.Δ. Βίκου-Αώου). 0 πυρήνας του δρυμού (έκτασης περίπου 34Κμ2) περιλαμβάνει το φαράγγι του Βίκου, ενώ στην περιφερειακή του ζώνη (123 Κμ2) ανήκει το Βόρειο τμήμα της Τύμφης, έως και την χαράδρα του Αώου.

Στο Κεντρικό και Δυτικό Ζαγόρι υπάγονται 27 χωριά που καταλαμβάνουν ολόκληρη τη λεκάνη απορροής του ποταμού Βοϊδομάτη, τις παρυφές της περίφημης χαράδρας του Βίκου και ένα σημαντικό μέρος της λεκάνης απορροής του Αώου.

Η περιοχή αυτή φαίνεται ότι κατοικήθηκε από τους προϊστορικούς χρόνους (14.000 - 8.000 π.Χ.) τα δε χωριά βρίσκονται στις θέσεις που είναι σήμερα από τον 16ο αιώνα. Τρεις αιώνες (17ος, 18ος και 19ος) υπήρξαν για το Ζαγόρι εποχή μεγάλης ακμής. Το Ελληνικό κράτος αναγνώρισε τις κοινότητες με το όνομά τους το 1919. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου πολέμου, της κατοχής και του εμφυλίου (1940-49), το Ζαγόρι, πέρασε πολλές δοκιμασίες. Υπήρξε θέατρο επιχειρήσεων του Ελληνοιταλικού πολέμου, του αντιστασιακού αγώνα και του εμφυλίου.

Τα περισσότερα χωριά, ιδίως στο Ανατολικό Ζαγόρι, κάηκαν από τους Γερμανούς.

Τη χαριστική βολή, όμως, την έδωσε ο εμφύλιος. Οι κάτοικοι εγκατέλειψαν τα χωριά τους και κατέφυγαν στις πόλεις.

Ξαναγύρισαν, βέβαια, οι περισσότεροι μετά το τέλος των συγκρούσεων και προσπάθησαν να τα ξαναζωντανέψουν. Ήταν όμως αργά, οι οικονομικές συνθήκες είχαν αλλάξει. Οι νέοι και παραγωγικοί Ζαγορίσιοι αναζήτησαν την τύχη τους στις πόλεις, όπως παλιά στην ξενιτιά. Αυτή τη φορά όμως είχαν μαζί τους και τις οικογένειες τους. Οι λίγοι, που έμειναν, προσπαθούν να συντηρηθούν όπως όπως.

Οι Κάτοικοι

Οι κάτοικοι του Ζαγορίου έξυπνοι, εργατικοί, φιλομαθείς, ερευνητικοί και ρεαλιστές, υπήρξαν οι βασικοί συντελεστές της δημιουργίας του χώρου, που αναπτύχθηκε και διατη­ρείται ως σήμερα, σαν σύνολο, όμοιο με το παλιό.

Ο Ιωάννης Νικολαίδης έγραψε: "Μια τέτοια έκφραση ζωής, δεν είναι αποτέλεσμα τυχαίων περιστατικών, αλλά δημιούργημα προϋποθέσεων αναγόμενων τόσο στο φυσικό περιβάλλον, όσο και στις ανάγκες του βίοι που υποχρέωναν τους κατοίκους να προσαρμόζονται στις συνθήκες της κάθε εποχής, να αντλούν απ' αυτές στοιχεία για τη σύνθεση του παρόντος και τον οραματισμό του μέλλοντος".

Και ο ίδιος συνεχίζει: "Πάντως, καθοριστικός παράγοντας της μοίρας του ανθρώπου του Ζαγορίου στάθηκε το φυσικό περιβάλλον. Το κάλλος του λέπτυνε την ευαισθησία των κατοίκων, ενώ το άγονο του εδάφους άνοιξε τους δρόμους της αποδημίας σ' όλα τα σημεία του ορίζοντα".

Ο μόνιμος πληθυσμός στο Ζαγόρι είναι, σύμφωνα με την απογραφή του 1991, 5.625 άτομα, ενώ στην πραγματικότητα δεν ξεπερνάει τα 3.000 άτομα.

Η κοινωνία του Ζαγορίου αποτελείται από τέσσερις κοινωνικές ομάδες:

• Τους Ζαγορίσιους, απόγονους των ντόπιων,
• Τους Σαρακατσάνους που είναι κυρίως κτηνοτρόφοι, και
• Τους Αρομούνους, ή Αρμάνους, ή Βλάχους

Οι Ζαγορίσιοι, κατά περιοχή, ήταν γεωργοί, κτηνοτρόφοι, δάσκαλοι, επιχειρηματίες κι' επιστήμονες. "Αρχοντες" στην οικογένεια, συνεργάτες της γυναίκας και καλοί δάσκαλοι των παιδιών τους. Κατόρθωσαν και δημιούργησαν μια δυναμική κοινωνία, προσαρμοσμένη στις συνθήκες του τόπου, που επέβαλαν μακρόχρονη απουσία σε κοντινές ή μακρινές χώρες.

Παρά τα δύσκολα, έως ανύπαρκτα μέσα επικοινωνίας της εποχής, είχαν κατορθώσει, αν και μακριά, να είναι πολύ κοντά στην οικογένεια. Η μοναξιά ήταν δεδομένη, ο γυρισμός αβέβαιος κι η απουσία διαρκής, όπως εκφράζεται μέσα από τα μηνύματα των τραγουδιών και των παραμυθιών.

Η Ζαγορίσια γυναίκα, γέννημα της Πίνδου, φέρνει τη σφραγίδα του μυθικού και του αιώνιου, όπως έγρα­ψε και η Πέπη Τζάκου στο αφιέρωμα για το Ζαγόρι Εφημ. "Καθημερινή" Μάρτιος 1994;

"Μυθική κι αιώνια καμωμένη με τις πιο ακραίες αντιθέσεις. Θεληματική, αποφασιστική, δραστήρια μα και μαζί υπάκουη, υπομονετική, τρυφερή, θηλύκια. Η μνήμη κρατάει ακόμα ζωντανές εικόνες από τα παιδικά χρόνια. Εικόνες από την εκκλησία, τα πανηγύρια, τους χορούς. Πρόσωπα ήρεμα, κολόνες ολόρθες, εικόνες χρέους και τιμής.

Αυτή η γυναίκα στο μακρύ διάστημα της ακμής του Ζαγορίου από το 1600 ως το 1912 ήταν που έπλασε ότι σήμερα λέμε Ζαγορίσιο πολιτισμό. Ένα πολιτισμό που άνθισε σαν σπάνιο λουλούδι, σ' έναν τόπο δύσβατο, τραχύ, απομονωμένο και προπάντων σε εποχή μαύρης σκλαβιάς".

Και συνεχίζει η ίδια: Ή κυραμάνα, η μάνα, η πεθερά, η μεγάλη νύφη με αυστηρά προδιαγεγραμμένη ιεραρχία μέσα στη διευρυμένη οικογένεια της πατριαρχικής κοινωνίας του καιρού εκείνου, θα' χε "το κουμάντο", θα' ταν η αφέντρα του σπιτιού που χρέος είχε να το κρατήσει ζωντανό και ακέραιο, να το μεγαλώσει και να το παραδώσει στο αφέντη της σαν θα γύριζε από τα ξένα".

Σήμερα οι κάτοικοι που απομένουν στα χωριά καλλιεργούν λίγες εκτάσεις με δημητριακά και κηπευτικά, ενώ τα αμπέλια του περασμένου αιώνα έχουν εγκαταλειφθεί. Επίσης ασχολούνται με την οικόσιτη κτηνοτροφία, ενώ μεγάλα συστηματικά κοπάδια διατηρούνται από τους Σαρακατσάνους που εξακολουθούν να εκτελούν την πανάρχαια διαδρομή από τα θερινά βοσκοτόπια του Πλόσκου,της Γκαμήλας, της Ραδόβολης προς τα χειμαδιά της Πρέβεζας και της Ηγουμενίτσας και αντίστροφα. Ένας σημαντικός αριθμός χωρικών στο Κεντρικό και το Ανατολικό Ζαγόρι, ασχολείται συνεταιριστικά με την υλοτομία και την εκμετάλλευση του ξύλου.

Πολιτιστικές και Κοινωνικές Δραστηριότητες

Σε όλα τα χωριά γίνεται προσπάθεια να διατηρηθούν οι καθιερωμένες γιορτές και τα πανηγύρια, με πολλά από τα βασικά στοιχεία της παλιάς διαδικασίας, όπως τα κεράσματα και τους χορούς.

Οι μεγάλες εκκλησίες ανοίγουν από του Λαζάρου ως την Ανάσταση, για να προσφέρουν στους πιστούς το μυστήριο των Παθών, τον Επιτάφιο και την Ανάσταση.

Αξιοπρόσεκτη, όμως, είναι η προσπάθεια που γίνεται από τους κατοίκους να ιδρυθούν στα χωριά τους μικρά πολιτιστικά κέντρα, Λαογραφικά Μουσεία, Πολιτιστικοί και Αθλητικοί Σύλλογοι.

Το Κλίμα

Το κλίμα του Ζαγορίου είναι μια μετάβαση, από το ήπιο μεσογειακό κλίμα των παραθαλάσσιων περιοχών, προς το μεσευρωπαϊκό. Με τραχύ χειμώνα και ζεστό καλοκαίρι, με δροσερές νύχτες. Χαρακτηριστικές είναι επίσης οι πολλές βροχοπτώσεις. Το χειμώνα πνέουν συχνά βόρειοι, παγεροί άνεμοι και η θερμοκρασία κατεβαίνει πολλές φορές μέχρι και -20° C .

Αρχαιολογική Τοπογραφία

Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδος δηλαδή από το 14.000 - 8.000 π.Χ.

Τοποθεσία "Κλειδί", βρίσκεται πάνω στη δεξιά όχθη του Βοϊδομάτη, κοντά στην μονή Αγίων Αναργύρων Κλειδωνιάς.

Το "Κλειδί" είναι μια ασβεστολιθική βραχοσκεπή, που σχηματίστηκε κατά την Ηώκαινο γεωλογική περίοδο. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως πλουσιότατα ανασκαφικά ευρήματα. Πρόκειται για πάνω από 30.000 λεπίδες, που προέρχονται από κροκάλες μαύρου ή γκρίζου πυριτόλιθου του Βοϊδομάτη και πάνω από 20.000 κομμάτια οστών και εκατοντάδες σφυριά οστέινα εργαλεία, δόντια, λίθινα και άλλα ενδιαφέροντα μικροευρήματα.

Αυτά, μαζί με τις γενικότερες περιβαλλοντικές μελέτες, προσφέρουν σημαντικά στοιχεία και πληροφορίες για τις ανθρώπινες δραστηριότητες κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο.

Υστερο ελλαδική III Β' περίοδος, συγκεκριμένα τέλη 13ου αι. π.Χ., περίπου το 1.200 π.Χ.

Η στενή κοιλάδα, όπου βρίσκεται το χωριό Καλπάκι, στην ανατολική πλευρά του οροπεδίου, μεταξύ Ελαφότοπου και Κάτω Πεδινών, χάρη στη γεωλογική της διαμόρφωση (γόνιμο έδαφος, άφθονα νερά από τον Καλαμά) ευνόησε την ανθρώπινη παρουσία από παλαιότερες εποχές, δηλαδή από τα τέλη του 13ου αιώνα π.Χ, Εκεί βρέθηκαν τέσσερις κιβωτιόσχημοι τάφοι με αρκετά κτερίσματα, χάντρες από περιδέραια, χάλκινα κοσμήματα και όπλα κ.α.

Οι σύγχρονοι με του Καλπακίου τάφοι του Ελαφότοπου, με τα χειροποίητα πήλινα αγγεία, δίνουν πληροφορίες για την τοπική κεραμική.

Τα κτερίσματα των τάφων του Καλπακίου, του Ελαφότοπου καθώς και λίγα ευρήματα από κιβωτιόσχη­μους τάφους στα Κάτω Πεδινά, δείχνουν ότι στα οροπέδια της Ηπείρου συναντώνται πολιτιστικά στοιχεία από το Μυκηναϊκό Νότο, από τη σύγχρονη Μεσευρώπη και από τη γειτονική Ανω Μακεδονία.

Οι κάτοικοι της περιοχής δεν έμειναν παθητικοί θεατές απέναντι σ' αυτά τα πολιτιστικά ρεύματα, αλλά έβαλαν την προσωπική τους σφραγίδα στην εγχώρια παραγωγή και αυτό φαίνεται στους χειροποίητους κύαθους τωντάφων του Ελαφότοπου.

Προϊστορικός οικισμός Βίτσας 9° - 8° αι. π,Χ, έως τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. Θέση «Γενίτσαρη», ανάμεσα στις κοινοτικές περιοχές Βίτσας και Μονοδενδρίου.

Μικρός κτηνοτροφικός οικισμός ,με δύο παρακείμενα νεκροταφεία, που η διάρκεια ζωής τους αρχίζει από τον 9° - 8° αι. π,Χ. ως τα τέλη του 4ου αι. π,Χ.

Οι ανασκαφές στη θέση «Γενίτσαρη» άρχισαν από το 1965 από την Ι. Βοκοτοπούλου. Τότε αποκαλύφθηκε ο μικρός κτηνοτροφικός οικισμός και τα δύο παρακείμενα νεκροταφεία. Στον οικισμό βρέθηκαν λείψανα σπιτιών από τους γεωμετρικούς μέχρι τους κλασσικούς χρόνους.

Με βάση τα ευρήματα και κυρίως τα εισηγμένα τροχήλατα αγγεία, τεκμηριώνεται η θεωρία ότι ο οικισμός της Βίτσας ήταν θερινή διαμονή νομάδων κτηνοτρόφων, οι οποίοι το χειμώνα μετακινούνταν στα παράλια, όπου και αντάλλασσαν τα προϊόντα τους με άλλους λαούς.

Το οριστικό τέλος του οικισμού επήλθε στα μέσα του Β' μισού του 4ου αι. π.Χ., όταν ο οικισμός καταστράφηκε από πυρκαγιά.

Λείψανα Φρουριακού Χαρακτήρα κατά τους Ελληνιστικούς Χρόνους από τον 4° αι. π.Χ, έως το 167 π.Χ.

(ρωμαϊκή κατάκτηση και καταστροφή της Ελλάδας)

Στο Σκαμνέλι διακρίνονται τα λείψανα ενός κυκλικού και ενός τετράγωνου πύργου, μιας πύλης και δύο πυλίδων. Τα λίγα επιφανειακά ευρήματα επιτρέ­πουν την χρονολόγηση του οχυρού γύρω στα τέλη του 4ου και αρχές του 3ου αιώνα π.Χ.

Το μεγαλύτερο τμήμα από το τείχος στο Μακρινό (αρχές3ου αι. π,Χ.), έχει κατολισθήσει στον παρακείμενο Ζαγορίτικο ποταμό.

Στο Δυτικό Ζαγόρι, σώζεται ένα από τα στρατόπεδα του Πυρρού : CASTRA PYRRHI . Στα στρατόπεδα αυτά πρέπει να συμπεριληφθεί και το αρχαίο τείχος στο Κάστρα κι, που βρίσκεται στην κορυφή ενός απότομου λόφου μεταξύ Κλειδωνιάς και Αγίου Μηνά.

Στη Ν.Δ. προσιτή πλευρά του λόφου έχουν διασωθεί δύο αλλεπάλληλοι οχυρωματικοί περίβολοι. Στο τείχος, που το μεγαλύτερο σωζόμενο μέρος του τοποθετείται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, διακρίνονται τμήματα της ελληνιστικής περιόδου. Μετά από ένα μακρόχρονο κενό εμφανίζεται πάλι ζωή στο Καστράκι λίγο πριν την πτώση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. για να διακοπεί οριστικά τον 19° αιώνα

Γενικά παρά τη σποραδικότητα των ευρημάτων, διαπιστώνεται ότι η περιοχή του Ζαγορίου, κατά την αρχαιότητα, δεν ήταν αποκομμένη και απρόσιτη, αν και βρίσκονταν σε δύσβατες περιοχές, εξαιτίας του ορεινού όγκου της Πίνδου.

Βασιλικόδρομος

Ήταν ένας πλατύς Ι ημιονικός δρόμος, του οποίου υπολείμματα υπάρχουν σήμερα περισσότερα στο Ανατολικό Ζαγόρι και λιγότερα στο Κεντρικό. Ο παλιός αυτός δρόμος οδηγούσε από τη Θεσσαλία ή τη Δυτική Μακεδονία, Ι μέσα από τα ορεινά περάσματα του Μετσόβου, στο Μοναστήρι της Βουτσάς. Εκεί διακλαδίζονταν και ένα τμήμα του οδηγούσε προς τα Γιάννενα, ενώ το άλλο, μέσω του Κεντρικού Ζαγορίου στο Δυτικό Ι Ζαγόρι, στην κοιλάδα του Καλαμά και στο Ιόνιο Πέλαγος.

Όλα τα ευρήματα των παραπάνω εποχών φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων.

Ιστορική Επισκόπηση του Ζαγορίου

Προϊστορική Εποχή - Ιστορικοί Χρόνοι

Οι πληροφορίες μας για το Ζαγόρι είναι περιορισμένες τόσο για την αρχαία όσο και για την μεσαιωνική περίοδο. Η ιστορία γι' αυτές τις περιόδους στηρίζεται μόνο στα ανασκαφικά δεδομένα και στις ενδείξεις που παρέχουν τα τοπωνύμια.

Η ύπαρξη ζωής κατά τη Προϊστορική περίοδο επιβεβαιώθηκε, όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω από τα ευρήματα στη θέση "Κλειδί", στη δεξιά όχθη του Βοϊδομάτη.

Κατά τους ιστορικούς χρόνους το Ζαγόρι κατοικήθηκε από το φύλο των Μολοσσών, όπως συμπεραίνουμε από τα ανασκαφικά ευρήματα του οικισμού της Βίτσας, από το πολυ­γωνικό τείχος και τα μελανοβαφή όστρακα στο Σκαμνέλι, από το οχυρό στον Ελαφότοπο και από τα Ελληνιστικά τείχη στο Καστράκι

Βυζαντινή Εποχή

Κατά τη Βυζαντινή εποχή οι ιστορικές μαρτυρίες για την περιοχή του Ζαγορίου είναι ανύπαρκτες. Τα πολυάριθμα σλαβικά τοπωνύμια της περιοχής μας κάνουν να υποθέ­σουμε πως το Ζαγόρι γνώρισε όχι μόνο τις μεγάλες επιδρομές Σλάβων στην αρχή του 6ου αι. αλλά και εγκαταστάσεις σλαβικών φύλων.

το Πάπιγκο, Ελαφότοπος, Άνω και Κάτω Πεδινά και Βίτσα.

Από τα τέλη του 14ου αι. οι Ζαγορίσιοι καταγράφονται στην Ιστορία της Ηπείρου, εκδιώκοντας τους Αλβανούς, που έκαναν επιδρομές εναντίον των Ιωαννίνων (1389).

Το γεγονός ότι από τις αρχές του 14ου αι. οι πηγές αναφέρουν ονόματα οικισμών και τόπων που βρίσκονται στο Δυτικό Ζαγόρι, αποτελεί μια ένδειξη ότι ίσως στο Δυτικό Ζαγόρι δημιουργήθηκαν οι πρώτοι οικισμοί.

Εποχή της Τουρκοκρατίας

Η ιστορία του Ζαγορίου αρχίζει κυρίως μετά το 1430, έτος κατάκτησης των Ιωαννίνων από τους Τούρκους. Οι Τούρκοι, προκειμένου να εξασφαλίσουν επικυριαρχία στις ορεινές περιοχές, εφάρμοσαν μια πολιτική παραχώρησης προνομίων σε κοινότητες ή ομάδες κοινοτήτων, που συνθηκολόγησαν μαζί τους.

Έτσι μέχρι το 17° αι. ολόκληρη η περιφέρεια αποτελούσε αυτοδιοικούμενη ομοσπονδία με το όνομα Κοινόν ή Βιλαέτι του Ζαγορίου.

Τα προνόμια, τα οποία παραχωρήθηκαν στην αυτόνομη ομοσπονδία του Ζαγορίου και τα οποία οφείλονται, στο μεγαλύτερο μέρος τους; στην επιρροή πλούσιων Ζαγορισίων στην Σουλτανική αυλή, διατηρήθηκαν μέχρι το 1868, οπότε και καταργήθηκαν.

Την παλαιότερη αναφορά στο Ζαγόρι Σύμφωνα με τα προνόμια αυτά τη βρίσκουμε σε Χρυσόβουλο του Ανδρόνικου Β' του έτους 1321. Σε άλλα έγγραφα από το 1326-1361 αναφέρονται ιδρύσεις χωριών όπως παραχωρήθηκε στο Ζαγόρι αυτονομία και αυτοδιοίκηση, με ανώτερο άρχοντα τον Βεκύλη του Ζαγορίου. Ένα άλλο σπουδαίο προνόμιο που είχαν οι Ζαγορίσιοι, ήταν η ελευθερία οτην εκτέλεση των θρησκευτικώντους καθηκόντων.

Με το πέρασμα των χρόνων και χάρη στην εξυπνάδα και την πολιτική δύναμη πολλών πατριωτών του Ζαγορίου, που κατείχαν διοικητικές θέσεις οτην Υψηλή Πύλη, τα προνόμια αυτά αυξήθηκαν και βελτιώθηκαν. Η αυτονομία, η αυτοδιοίκηση και η ατέλεια συνετέλεσαν ώστε να κατακτη­θεί ένα ζηλευτό επίπεδο διαβίωσης των κατοίκων της περιοχής.

Μετά το 1868, που καταργούνται τα προνόμια του Ζαγορίου, την περιοχή άρχισαν να λυμαίνονται ληστρικές συμμορίες, με επιπτώσεις και στο ανθρώπινο δυναμικό, αφού αυτή η κατάσταση απομάκρυνε από το Ζαγόρι περισσότερες από 500-600 οικογένειες αρχόντων, που ήταν και ο κύριος στόχος των ληστών.

Η περίοδος αυτή κράτησε μέχρι το 1913, οπότε τα Ζαγοροχώρια απελευθερώθηκαν από τους Τούρκους και ακολούθησαν από εκεί και πέρα την ιστορική πορεία του Ελληνικού Έθνους.

Πνευματική Άνθηση του Ζαγορίου στα Χρόνια της Τουρκοκρατίας

Πριν ακόμα από την τουρκική κατά­κτηση της περιοχής του Ζαγορίου, αρκετοί κάτοικοι του ήξεραν λίγα γράμματα, πράγμα πολύ σημαντικό για τα πρώτα δύσκολα και σκληρά χρόνια της κατάκτησης από τους Τούρκους.

Αυτές οι μικρές εστίες γραμμάτων και πνεύματος, οδήγησαν την περιοχή του Ζαγορίου στη μεγάλη πνευματική του ανάπτυξη από τις αρχές του 18ου αιώνα. Ήδη από το 1780 λειτούργησαν Ελληνικά (ανώτερα) σχολεία σε αρκετά χωριά απ' όπου ξεπήδησαν φωτισμένοι Ζαγορίσιοι, που έλαμψαν πνευματικά με τα σοφά συγγράμματα τους και τη διδακτική τους δραστηριότητα.

Εκείνο όμως που μας δείχνει το πάθος των Ζαγορισίων για τα γράμματα κα τις επιστήμες ήταν η απόφαση μεγάλων και δυνατών Ζαγορισίων να ιδρύσουν Πανεπιστήμιο στη μοΝΗί Ρογκοβού στο Τσεπέλοβο το 1815. Εμπνευστής αυτής της ιδέας, ο Μεγάλος Δάσκαλος του Γένους, Γεώργιος Γεννάδιος, από τα Δολιανα (ανήκαν και αυτά τότε στο Ζαγόρι)

Συνέχεια της ιδέας της ίδρυσης Πανεπιστημίου, στη Μονή Ρογκοβο. θα ήταν η ανακήρυξη του Ζαγορίου σε αυτόνομη Πολιτεία, με πολιτικό και θρησκευτικό αρχηγό.

Το Πανεπιστήμιο θα διεύθυνε ο Γεώργιος Γεννάδιος και για αρχηγός της αυτόνομης Πολιτείας προτάθηκε· ο Νεόφυτος Δούκας από τα Άνω Πεδινά.

Στα πρώτα 50 χρόνια του 19ου αιώνα· σπουδαίο ρόλο για την πνευματική πρόοδο του Ζαγορίου και όλης της Ηπείρου, έπαιξε ο μεγάλος δάσκαλος από το Βραδέτο Αναστάσιος Σακελλάριος, μαθητής του Ψαλλίδα στα Γιάννενα.

Μετά το 1830 συμπληρώνεται η ίδρυση σχολείων στο Ζαγόρι, αλληλοδιδατικών και Ελληνικών. Αρχίζουν τώρα να ιδρύονται και Παρθεναγωγεία με πρώτο στο Μονοδένδρι το 1846. Η ίδρυση Παρθεναγωγείων γενικεύτήκε στο Ζαγόρι μέχρι το 1880.

Ταξιδεμένοι Ζαγορίσιοι από τον 18° αιώνα ακόμα, αγοράζουν και στέλνουν στις βιβλιοθήκες των σχολείων των χωριών τους όσα βιβλία τυπώνονταν στα μεγάλα τυπογραφεία της Ευρώπης (Τεργέστη, Λειψία, Βουδαπέστη, Βενετία, Οδησσό), με αποτέλεσμα οι βιβλιοθήκες πολλών σχολείων να είναι γεμάτες με σπάνιους πνευματικούς θησαυρούς.

Αυτές οι ευνοϊκές προϋποθέσεις στα ζητήματα παιδείας, είχαν ως συνέπεια να αναδειχθεί ένας μεγάλος αριθμός επιστημόνων από το Ζαγόρι, ώστε να μη θεωρείται υπερβολική η άποψη, ότι οι δάσκαλοι του Ζαγορίου ξεδίψασαν ολόκληρο το Ελληνικόν Έθνος επί Τουρκοκρατίας.

Εποχή Β' Παγκοσμίου Πολέμου Η Συμβολή του Ζαγορίου οτον Πόλεμο του 1940

Το φθινόπωρο του 1940, μαζί με τον υπόλοιπο Ελληνικό λαό και ο Ζαγορίσιος πληθυσμός - άνδρες, γυναίκες, παιδιά - αγωνίστηκε για τη νίκη.

Ιδιαίτερα η συμβολή των γυναικών του Ζαγορίου στο πόλεμο του '40 ήταν ανεκτίμητη. Μέρα και νύχτα μετέφεραν με τα ζώα πυρομαχικά και άλλα εφόδια εκεί όπου οι μάχες μαίνονταν και γύριζαν πίσω μεταφέροντας τραυματίες.

Η Ζαγορίσια γυναίκα εργάστηκε με αυτοθυσία, στερήσεις, κόπους, σαν άγνωστος στρατιώτης στην εποποιία της Πίνδου, Αψηφώντας τις καιρικές συνθήκες, σεμνή και ενάρετη, κουβαλώντας το βαρύ φορτίο της εθνικής κληρονομιάς, του πολιτισμού και της δόξας του τόπου της, πέρασε στην αθανασία.

Επιμέλεια ύλης ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ
Ευρωπαικό πρόγραμμα life (αριθμός 92/ gr / a 152/ gr /4703) 1993-1996